فصل پنجم : بازرگانى در تمدن اسلامى با تهاجم قبايل شمال به درون امپراتورى روم در سدهء پنجم ميلادى و نيز گسترش اسلام در شرق ، غرب و نيز شمال آفريقا در اوايل سدهء هفتم ، وضعيت بازرگانى در حوزهء درياى مديترانه آشفته گرديد . راهزنيهاى دريايى به همراه اخاذيهاى مقامات محلى كه هزينهء حمايت از بازرگانان را طلب مىكردند ، كار تجارت را از رونق انداخت . حتى فعاليتهاى تجارى نوعى فعاليت شرم‌آور و زشت تلقى مىگرديد و بازرگانان از نظر اجتماعى مردمانى مظنون تلقى شدند . « 1 » اما در همان حالى كه تجارت سازمان يافته در اروپا تضعيف گرديده بود ، در نقاطى ديگر به ويژه در جهان عرب و در ميان هندوها شكوفا شد . در حدود سال 650 ميلادى ، ميان درياى سرخ و مديترانه كانالى حفر شد كه مديترانهء شرقى را با اقيانوس هند مرتبط مىساخت . چنين كانالى در سال 98 م به وسيلهء تراجان ، امپراتور روم نيز حفر گرديده بود ، اما اين كانال در سدهء سوم ميلادى ديگر قابل استفاده نبود . در پايان سدهء هفتم ميلادى مهاجر نشينهاى عرب بر ساحل غربى اقيانوس هند چتر افكنده و در نيمهء سدهء بعد جوامع بزرگ تاجران عرب در چين تأسيس گرديد . گرچه ميان چين و امپراتورى روم رابطهء بازرگانى بلند مدتى برقرار بود ، اما اين تنها در سدهء سيزدهم ميلادى و به دنبال انتشار گزارش مشهور ماركو پولو از اقامتش در شانگتو « 2 » بود كه ميان چين و اروپا تجارت مستقيم برقرار گرديد . كالاهاى شرقى كه راه به سوى اروپا گشوده بود ، بايد از خاور ميانه عبور مىكرد و در همين هنگام بازرگانى اعراب علاوه بر ارتباط با شرق دور ، اقيانوس هند و آسياى مركزى ، همانا ساحل شرقى آفريقا را نيز از طريق راههاى كاروانى صحرا دربرمىگرفت . « 3 »

--> ( 1 ) 1 . det aroprocnIreilorG , anaci remAaidepolcycnE ، 3991 ، . 62 ، . 219 - 31 ( 2 ) 2 . utgnahS ( 3 ) . مأخذ پيشين